"ΗΝΙΟΧΕΙΝ"
Just another WordPress.com site

Για το είναι των όντων

Του Αρσένιου Μέσκου

Οι περισσότεροι από εμάς αισθανόμαστε ότι τα πράγματα δεν είναι όπως φαίνονται. Στις σχέσεις μας, στην οικονομία, στην πολιτική, στην ιστορία. Πλην όμως αισθανόμαστε αρκετά ασφαλείς όσον αφορά τα αντικείμενα που μας περιβάλουν. Αυτά (πρέπει να) είναι όπως φαίνονται, ένα τραπέζι είναι πάντα ένα τραπέζι και ένα ποτήρι είναι ένα ποτήρι. Από την αρχαιότητα όμως πάντα υπήρχαν αυτοί που είχαν τις αμφιβολίες τους, τις ανησυχίες τους και τις απορίες τους. Τι είναι αυτό που κάνει ένα ποτήρι να είναι ποτήρι; Το υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένο, το σχήμα του ή ο λόγος για τον οποίο κατασκευάσθηκε. Και αν μεν η συζήτηση για το ποτήρι μοιάζει άνευ ενδιαφέροντος, όταν φθάνουμε στον άνθρωπο τα ερωτήματα εύλογα φαντάζουν να έχουν καίρια σημασία.

Είπαμε, οι πολλοί θα περάσουν ολόκληρη την ζωή τους χωρίς να αναρωτηθούν για όλα αυτά, για τους λίγους όμως μπορεί η αναζήτηση των απαντήσεων να γίνει στόχος της ζωής τους. Από αυτές τις απαντήσεις προκύπτει νόημα το οποίο όλοι θέλουν, εάν βέβαια έχουν ανάγκη από νόημα. Το αναζητούν στις σκέψεις, τα γραπτά και τις τοποθετήσεις αυτών των λίγων. Τα ερωτήματα σχετικά με το είναι και το νόημα των πραγμάτων είναι αντικείμενο της φιλοσοφίας και ειδικότερα του κλάδου της που καλείται μεταφυσική[1]. Η λέξη αυτή υφίσταται συχνά μια κακοποίηση στην χρήση της, κυρίως στην καθημερινή ζωή, αλλά όχι σπάνια και από ανθρώπους που ασχολούνται μαζί της.

Ο λόγος είναι ότι το μεταφυσικό συνήθως συγχέεται με το υπερφυσικό[2]. Αυτό δεν είναι τυχαίο, αλλά οφείλεται στην ιστορία. Πράγματι στην αρχαιότητα και τον μεσαίωνα αντικείμενα μεταφυσικής έρευνας, όσον αφορά αυτό καθεαυτό το είναι των όντων, ήταν οντότητες που συνήθως χαρακτηρίζουμε ως υπερφυσικές, κατά κύριο λόγο ο Θεός και κατά δεύτερο λόγο το πιστευόμενο ως θεϊκό στοιχείο του ανθρώπου, η ψυχή. Και τούτο γιατί αντικείμενο μεταφυσικού προβληματισμού πάντοτε είναι ότι υπάρχει, αλλά δεν είναι άμεσα προσιτό. Με αυτήν την έννοια δεν έχει νόημα μεταφυσικός προβληματισμός για μια τυπική φυσική οντότητα στην οποία έχουμε άμεση αισθητηριακή και παρατηρησιακή πρόσβαση.  Για τις γνώσεις που είχαν την εποχή εκείνη οι άνθρωποι δεν μπορούσε να είχε ιδιαίτερο νόημα προβληματισμός π.χ. για το είναι ενός ποτηριού γιατί όλα όσα μπορούσαμε να ξέρουν για αυτό περιορίζονταν σε αυτά που παρείχαν οι αισθητηριακές παρατηρήσεις. Ο φυσικός λοιπόν κόσμος ήταν εκτός του πεδίου ενδιαφέροντος της παραδοσιακής μεταφυσικής και έτσι αυτή σιωπηρά ταυτίσθηκε με την μελέτη των θεωρουμένων ως υπερφυσικών οντοτήτων.

Τα πράγματα όμως άλλαξαν καθώς προόδευσε η επιστήμη. Αίφνης προέκυψε ζήτημα σχετικά με το είναι της βαρύτητας. Ποια μπορούσε να είναι η φύση μιας δύναμης που δρα ακαριαία και από απόσταση χωρίς την μεσολάβηση κάποιου μέσου; Ο Νεύτων ήταν γνώστης του ερωτήματος αλλά αδυνατούσε να απαντήσει[3]. Τον εικοστό αιώνα αναδύθηκαν νέα θέματα τα οποία έγιναν αντικείμενα μεταφυσικού προβληματισμού. Ο λόγος είναι το γεγονός ότι η σύγχρονη επιστήμη εισήγαγε στο πεδίο έρευνάς της οντότητες οι οποίες δεν ήταν άμεσα παρατηρήσιμες και επομένως για να γίνει κατανοητή η φύση τους έπρεπε τα μαθηματικά τα οποία τις περιέγραφαν να αποκτήσουν ένα νόημα το οποίο όμως δεν ήταν μονοσήμαντα ορισμένο. Έτσι η μεταφυσική έγινε ένα αναπόσπαστο στοιχείο της επιστημονικής έρευνας[4].

Η αλήθεια είναι ότι ένα μεγάλο μέρος των επιστημόνων βλέπει αυτήν την επανάκαμψη της μεταφυσικής με αρνητικά συναισθήματα, γιατί παραπέμπει στην μεταφυσική των υπερφυσικών οντοτήτων για τις οποίες μίλησα προηγουμένως. Και αυτό όχι αβάσιμα γιατί αρκετοί από τον χώρο των θρησκειών εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι στον χώρο της επιστήμης εμφανίζονται οντότητες που εμφανίζουν, τρόπον τινά, υπερφυσικά χαρακτηριστικά, και υποστηρίζουν ότι εφόσον υπάρχουν αυτές οι φυσικές-υπερφυσικές οντότητες είναι εύλογο να υπάρχουν και οι δικές τους υπερφυσικές οντότητες, είτε πρόκειται για τον Θεό είτε πρόκειται για την ψυχή[5]. Παρά τις προσπάθειες αυτών των επιστημόνων, η επανάκαμψη της μεταφυσικής είναι γεγονός το οποίο δεν μπορεί να αναιρεθεί. Την επιβάλει το περιορισμένο του ανθρώπου και το μέγεθος και η πολυπλοκότητα του κόσμου μας. Αυτή η ποσοτική σχέση ανάμεσα στον κόσμο και τον άνθρωπο καθιστά αναγκαία την μεταφυσική (πρόταση).

Τι ακριβώς είναι μια τέτοια μεταφυσική (πρόταση); Είναι μια διήγηση για το πώς είναι ο κόσμος και ο άνθρωπος, ποια είναι η υφή του, τι είναι πίσω από τα φαινόμενα. Στον χώρο της επιστήμης υπάρχουν δύο διαφορετικές τέτοιες ομάδες τέτοιων διηγήσεων, η μία αυτή που αφορμάται εκ της περιγραφής του μικρόκοσμου και στηρίζεται πάνω στην φυσική και τα μαθηματικά της κβαντομηχανικής και η δεύτερη που αφορμάται από την περιγραφή του μακρόκοσμου και στηρίζεται στην φυσική και τα μαθηματικά της θεωρίας της σχετικότητας. Θεωρητικά οι δύο αυτές διηγήσεις θα έπρεπε να συγκλίνουν και κάπου να ενώνονται. Αυτό όμως μέχρι στιγμής δεν έχει συμβεί, είναι ζητούμενο.

Αν η δεύτερη διήγηση είναι αρκετά σαφώς ορισμένη, δεν ισχύει το ίδιο με την πρώτη. Στην πραγματικότητα η πρώτη είναι ένα σύνολο παράλληλων και εναλλακτικών διηγήσεων, από τις οποίες καμιά δεν καταφέρνει να συγκεντρώσει την πλήρη αποδοχή κάποιου σημαντικού αριθμού ειδικών. Το θέμα της ερμηνείας της κβαντομηχανικής[6], γιατί περί αυτού πρόκειται παραμένει ανοικτό και ως εκ τούτου συχνά εμφανίζονται νέες διηγήσεις οι οποίες επιδιώκουν να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των επιστημόνων. Η αλήθεια είναι ότι, το γεγονός ότι δεν φαίνεται να είναι δυνατόν να καταλήξουμε σε μια τελική διήγηση, έχει στρέψει το ενδιαφέρον των φυσικών στις πρακτικές εφαρμογές της κβαντομηχανικής που είναι ιδιαίτερα σημαντικές.

Το ερώτημα όμως παραμένει και στην διδακτορική μου εργασία διατύπωσα την Υπόθεση των Λογικών Κβάντων[7] (ΥΛΚ) η οποία είναι μια τέτοια μεταφυσική διήγηση για το πώς είναι ο κόσμος και ο άνθρωπος. Η Υπόθεση αυτή έχει μια ιδιαιτερότητα σε σχέση με άλλες αντίστοιχες ερμηνείες γιατί αν και αναφέρεται σε φυσικές οντότητες που μελετά η σύγχρονη επιστήμη, αφορμάται από ιδέες που αναπτύχθηκαν στο παρελθόν. Επιπλέον, καθώς παρουσιάσθηκε στα πλαίσια της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ εύκολα κανείς θα την θεωρήσει ως μια θεολογική πρόταση με ότι αυτό συνεπάγεται. Μια τέτοια ταξινόμηση είναι εντελώς λάθος και αυτό θα φανεί στην συνέχεια.

Η ΥΛΚ είναι μια πρόταση για το πώς είναι δομημένος ο φυσικός κόσμος, είναι λοιπόν μια μεταφυσική πρόταση και επομένως θεμελιώνεται σε κάποιες βασικές προϋποθέσεις και στην συνέχεια κάνει κάποιες προτάσεις οι οποίες ελέγχονται από τον βαθμό συμφωνίας τους με τα παρατηρησιακά και άλλα επιστημονικά δεδομένα αλλά και από την εξηγητική και ερμηνευτική δύναμη της πρότασης. Δεν είναι θεολογική πρόταση γιατί αναφέρεται σε φυσικές οντότητες και δεν επιχειρεί να αντλήσει κύρος από οποιαδήποτε θεολογική διδασκαλία ή αυθεντία.

Η κεντρική προϋπόθεση είναι ο οντολογικός μονισμός. Ύλη και πνεύμα είναι εκφάνσεις της ίδιας οντολογικής πραγματικότητας. Μια οντολογική πρόταση για το είναι του κόσμου θα πρέπει να ερμηνεύει επαρκώς και την ύλη και το πνεύμα και για να ακριβολογώ όλα όσα ο ανθρώπινος πολιτισμός υπονοεί με τις δύο αυτές λέξεις. Η αποδοχή αυτής της προϋπόθεσης οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι διαισθήσεις των αρχαίων αναφορικά με την πνευματική διάσταση του κόσμου δεν είναι άνευ σημασίας. Οι αρχαίοι πολιτισμοί δεν ανέπτυξαν την προσέγγιση του κόσμου με τον αναλυτικό τρόπο που επιτυγχάνει ο πολιτισμός μας, αλλά ανέπτυξαν προσεγγίσεις για τις οποίες αξιοποίησαν την διαισθητική, ψυχολογική ή αν θέλετε πνευματική διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης. Αν και από ορισμένες πλευρές η προσέγγιση αυτή δεν είναι τόσο αποτελεσματική όσο η σύγχρονη, εν τούτοις έχει να επιδείξει όχι λίγα επιτεύγματα τα οποία μας προκαλούν και σήμερα τον θαυμασμό.

Οι πολιτισμοί αυτοί ανέπτυξαν περιγραφές του κόσμου που διατήρησαν την επικαιρότητά τους για τεράστια χρονικά διαστήματα, κάτι που είναι μάρτυρας της επιτυχίας τους. Μια διήγηση που θα ήταν αναποτελεσματική έχει λίγες πιθανότητες να επιβιώσει επί μακρόν, κάτι που είναι ακόμα λιγότερο πιθανό αν μιλάμε για μια κοινωνία με ανεπτυγμένη την φιλοσοφική σκέψη και με πλήθος τεχνολογικών επιτευγμάτων, όπως η αρχαία ελληνική. Μεταφυσικές λοιπόν που αναπτύχθηκαν στους αρχαίους και τους μεσαιωνικούς χρόνους, αν και είναι ξεπερασμένες, εν τούτοις διατηρούν μια αξία, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την πλατωνική οντολογία η οποία είναι και σήμερα δημοφιλής σε ορισμένους επιστημονικούς κλάδους. Εννοείται ότι οι σημερινοί επιστήμονες που τυχόν δηλώνουν πλατωνιστές έχουν στον νου τους μια εξελιγμένη και προσαρμοσμένη εκδοχή του αρχαίου πλατωνισμού[8].

Στην ΥΛΚ λοιπόν αξιοποιούμε μια άλλη αρχαία οντολογία, αυτήν που βασίζεται στην έννοια του λόγου. Αυτή η οντολογία αναπτύχθηκε στηριγμένη κατά κύριο λόγο στην διαισθητική προσέγγιση των όντων, αλλά αναφέρεται στα φυσικά όντα και είναι τρόπον τινά μια αρχαία φυσική περιγραφή του πως είναι δομημένος ο κόσμος και τα όντα που υπάρχουν σε αυτόν. Η περιγραφή αυτή πρωτοκαταγράφηκε στο σωζόμενα χωρία του Ηράκλειτου και έκτοτε συνέχισε να εξελίσσεται μέχρι τον 7ο μ.Χ. αιώνα στο έργο του μεγαλύτερου φιλοσόφου-θεολόγου του ελληνικού μεσαίωνα, Μάξιμου του ομολογητή. Στην διάρκεια των χιλίων αυτών χρόνων πλήθος φιλοσόφων αρχικά και θεολόγων στην συνέχεια προσέθεσαν στην περιγραφή αυτή νέα στοιχεία.

Κομβικό σημείο αποτελεί η εποχή γύρω στον 1ο π.Χ. αιώνα όταν ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς εισήγαγε την έννοια του λόγου στο θεολογικό του σύστημα, το οποίο στην συνέχεια κληρονόμησαν οι χριστιανοί θεολόγοι, οι οποίοι με τον Ωριγένη, τους Καππαδόκες τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη και εν τέλει τον Μάξιμο[9] επεξεργάσθηκαν διεξοδικά την έννοια του λόγου ενός φυσικού όντος στο παρασκήνιο της προσπάθειάς τους να εξηγήσουν και την έννοια του Θείου Λόγου[10].

Εφόσον θεωρούμε την φυσική και την πνευματική γνώση ως παράλληλες ή εναλλακτικές προσεγγίσεις της ίδιας φυσικής πραγματικότητας, και εφόσον η οντολογία του λόγου λειτούργησε ικανοποιητικά για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα είναι εύλογο να θεωρήσουμε ότι έχει μια “αντικειμενική” αξία και ότι αν μεταφερθεί στα σύγχρονα δεδομένα μπορεί να μας δώσει μια ικανοποιητική και αποτελεσματική περιγραφή είναι του κόσμου μας. Και πράγματι στην εργασίας μας δείξαμε ότι μπορεί να αποτελέσει μια εναλλακτική ερμηνεία των φαινομένων που παρατηρούμε στον χώρο του πολύ μικρού.

Πιο συγκεκριμένα η ΥΛΚ προτείνει την εισαγωγή του λόγου ως θεμελιώδους, μη αναγώγιμου σε κάτι άλλο φυσικό στοιχείο εκ παραλλήλου με την μάζα την ενέργεια. Και πιο ειδικά ο λόγος είναι το οντολογικό θεμέλιο, η οντολογική αιτία όλων αυτών[11]. Με άλλα λόγια κάθε ον προσδιορίζεται από μια άλλη φυσική οντότητα, τον λόγο του, η οποία καθορίζει όλα τα επιμέρους χαρακτηριστικά του. Αν αξιοποιήσουμε τα χαρακτηριστικά που οι διαισθήσεις των αρχαίων προσέδωσαν στην έννοια του λόγου τότε μπορούμε να του αποδώσουμε κάποια χαρακτηριστικά τα οποία μας εξηγούν τα περίφημα κβαντομηχανικά παράδοξα, όπως τις μη τοπικές αλληλεπιδράσεις, τα φαινόμενα αντιστροφής του χρόνου ή της σχέσης αιτίας και αιτιατού και την περίφημη κατάρρευση της κυματοσυνάρτησης.

Πραγματικά οι λόγοι πρέπει να είναι οντότητες που δεν έχουν χρονικές και χωρικές διαστάσεις. Τέτοιες οντότητες με βάση τα κριτήρια της καθημερινότητας φαντάζουν υπερφυσικές αλλά εν τούτοις υπάρχουν τέτοιες οντότητες οι οποίες αφήνουν τα ίχνη τους εμφανώς στα εργαστήρια των φυσικών και μας γεμίζουν με απορίες οι οποίες αντιστέκονται στην απάντησή τους για περισσότερα από εκατό χρόνια[12]. Ένα δεύτερο χαρακτηριστικό των λόγων για το οποίο μας μιλά η αρχαία διήγηση είναι η σύνθεσή τους για την δημιουργία συνθέτων λόγων που αντιστοιχούν σε σύνθετες οντότητες και οι μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις. Ο λόγος μιας οντότητας που στον χωροχρόνο συντίθεται από επιμέρους άλλες οντότητες είναι και αυτός η σύνθεση των λόγων των επιμέρους οντοτήτων, αν και αυτός ο σύνθετος λόγος είναι ανώτερος από το νοούμενο άθροισμα των λόγων των επιμέρους οντοτήτων[13].

Αυτά τα χαρακτηριστικά των λόγων μας επιτρέπουν να διατυπώσουμε μια μεταφυσική διήγηση-ερμηνεία των φαινομένων της κβαντομηχανικής, αλλά και να γράψουμε μια διήγηση και για τις μη κβαντικές οντότητες. Σε αυτήν την διήγηση δεν μεταφέρουμε τις κβαντομηχανικές ιδιότητες στις μη κβαντομηχανικές οντότητες, αλλά θεωρούμε ότι οι λόγοι των μη κβαντομηχανικών οντοτήτων διατηρούν τις ίδιες ιδιότητες με τους λόγους των κβαντικών οντοτήτων. Έτσι μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα πλουσιώτερο κοσμοείδωλο από αυτό της συνήθους φυσικής το οποίο μπορεί να αποτελέσει την βάση για μια πραγματική υπέρβαση του υφέρποντος σε όλες τις πτυχές της δυτικής σκέψη δυαλισμού. Οι λόγοι είναι οι φυσικές οντότητες που είναι η αιτία όλων των φαινομένων, είτε τα θεωρούμε υλικά-φυσικά είτε τα θεωρούμε πνευματικά-υπερφυσικά.

Σε ανθρωπολογικό επίπεδο η ενότητα νου και εγκεφάλου βρίσκεται στον κοινό τους λόγο. Με άλλα λόγια το κέντρο της νόησης και της αυτοσυνειδησίας δεν είναι απλώς η βιολογική δομή του εγκεφάλου αλλά η λογική δομή που είναι η οντολογική αιτία του εγκεφάλου. Αν ισχύει αυτό αποτελεί ταυτόχρονα και εξήγηση όλων των φαινομένων που χαρακτηρίζονται πνευματικά μεταξύ των οποίων και ορισμένα που αποτελούν σκάνδαλο για την παραδοσιακή σκέψη η οποία και τα κατατάσσει ολίγον περιφρονητικά στον χώρο της παραψυχολογίας.

Πολύ ενδιαφέρον παρουσιάζει η εφαρμογή της ΥΛΚ στην εξελικτική βιολογία γιατί της λύνει με ένα ριζικό και απλό τρόπο το πρόβλημα της ανάδυσης των ολοκληρωμένων μορφών. Μπορεί κανείς να σκεφτεί ότι η εξέλιξη δεν γίνεται σε επίπεδο χημικών ενώσεων δηλαδή γονιδίων κλπ., αλλά λόγων, λόγων ολοκληρωμένων μορφών. Το μάτι εμφανίσθηκε ολοκληρωμένο γιατί ο λόγος του έχει νόημα μόνο όταν είναι ολοκληρωμένο. Η εξέλιξη σε επίπεδο λόγων μας απαλλάσσει από όλα τα προβλήματα τα οποία οι βιολόγοι ξεπερνούν συνήθως με μεθόδους που πρώτοι έχουν χρησιμοποιήσει οι θεολόγοι.

Σε κοσμολογικό επίσης επίπεδο μπορούμε να πάρουμε ορισμένες απαντήσεις σε κρίσιμα ερωτήματα. Καταρχάς βέβαια θα πρέπει να επισημάνουμε ότι οι παρατηρήσεις οι οποίες οδηγούν στο μοντέλο του ολογραφικού σύμπαντος συνάδουν πλήρως με την ΥΛΚ [14]. Σύμφωνα με αυτήν ο κόσμος που βλέπουμε είναι ένα ολόγραμμα, μια τετραδιάστατη προβολή πληροφορίας η οποία βρίσκεται κάπου αλλού. Το παράδειγμα μιας ταινίας DVD είναι αποκαλυπτικό του τι σημαίνει η ΥΛΚ σε κοσμολογικό επίπεδο. Μπορεί κανείς να φαντασθεί ότι η ζωή του κόσμου μας είναι η προβολή μιας ταινίας της οποίας το ψηφιακό αρχείο είναι αποθηκευμένο σε ένα δίσκο. Η πληροφορία στον δίσκο είναι εκτός του χρόνου και του χώρου της ταινίας. Η προβολή αυτή μπορεί να είναι τετραδιάστατη αν και η πληροφορία “βρίσκεται” εκτός των τεσσάρων διαστάσεων.

Το παράδειγμα αυτό συνιστά και την καλύτερη σύνδεση μεταξύ του λόγου και της πληροφορίας. Πράγματι η πλέον κοντινή έννοια της σύγχρονης ζωής στην έννοια του λόγου όπως τον χρησιμοποιούμε στην ΥΛΚ είναι η πληροφορία. Έτσι η ΥΛΚ είναι μια πρόταση που λέει απλά ότι εκτός από την μάζα και την ενέργεια είναι και η πληροφορία ένα μη αναγώγιμο φυσικό μέγεθος[15]. Η πληροφορία έχει τον χαρακτήρα της οδηγίας για το πώς είναι ένα ον.

Η ΥΛΚ μπορεί να μας προτείνει απαντήσεις σε ερμηνευτικά προβλήματα της φυσικής, όμως η φυσική καταφέρνει και προχωρά αν και έχει τέτοια αναπάντητα ερωτήματα. Η ΥΛΚ έχει μεγαλύτερη αξία όσον αφορά την κατανόηση του ανθρώπου, δηλαδή του εαυτού μας. Η ανάδειξη της πληροφορίας ως του σημαντικότερου στοιχείου της ανθρώπινης ύπαρξης προσδίδει νέο ενδιαφέρον σε μια σειρά από θέματα, ξεκινώντας από την τροφή και φθάνοντας μέχρι την εκ νέου κατανόηση και αξιολόγηση όλων των ιερών παραδόσεων.

Το ουκ επ’ άρτω ζήσεται μόνο άνθρωπος αποκτά νέα σημασία. Ο άρτος πλέον είναι πληροφορία, αλλά και το πνεύμα είναι πληροφορία. Η πνευματική ζωή δεν είναι υπερφυσική ζωή, αλλά αμιγώς φυσική. Αν προς στιγμή ερμηνεύεται μεταφυσικά είναι βέβαιο ότι κάποια στιγμή θα ερμηνευθεί αμιγώς φυσικά. Ας ελπίσουμε όμως ότι αυτή η στιγμή αργεί ακόμα γιατί θα χαθεί το μυστήριο του σύμπαντος και δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι αυτό που θα φανεί θα είναι της αρεσκείας μας…


[1] Μάρτιν Χάιντεγκερ, Εισαγωγή στην Μεταφυσική, Δωδώνη, Αθήνα, σελ. 48.

[2] Είναι χαρακτηριστική η υφέρπουσα σε όλο το βιβλίο σύγχυση μεταφυσικής και υπερφυσικού ή θεολογίας στο, Ευτύχη Μπιτσάκη, Από την Πυρά στον Άμβωνα, Τόπος, και πιο ειδικά π.χ. σελ. 119.

[3] Johnathan Powers, Φιλοσοφία και Νέα Φυσική, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1995, σελ. 59.

[4] Βλ. Albert Einstein-Leopold Infeld, Η Εξέλιξη των Ιδεών στη Φυσική, Δωδώνη 1978 και Werner Heisenberg, Σκέψεις για την εξέλιξη των ιδεών στη Φυσική, Εκδόσεις Τραυλός, 1997

[5] Χαρακτηριστική και εκτενής κατάχρηση των υπερφυσικών ιδιοτήτων φυσικών οντοτήτων γίνεται από τους θιασώτες διαφόρων εναλλακτικών μορφών πνευματικότητας οι οποίοι με εντυπωσιακή ευκολία τοποθετούν τον όρο κβαντικός μπροστά από διάφορα ουσιαστικά, όπως π.χ. κβαντική θεραπεία, κβαντική θεολογία και άλλα πολλά.

[6] Για μια συστηματική παρουσίαση των διαφόρων ερμηνειών της κβαντομηχανικής, ίσως μοναδική στην ελληνική βιβλιογραφία βλ. Αρσενίου Μέσκου, Η Υπόθεση των Λογικών Κβάντων, Αρμός 2007, σελ. 156 κ.ε. όπου και πλήρης σχετική βιβλιογραφία.

[7] Ο.π. σελ. 205 κ.ε.

[8] Κλασσικές περιπτώσεις πλατωνιστών επιστημόνων είναι οι Roger Penrose και Joulian Barbour. Βλ. Το Μεγάλο, το Μικρό και η Ανθρώπινη Νόηση, επιμ. Malcolm Longair, Κάτοπτρο 1997, όπου o Penrose αναπτύσσει τις ιδέες του, σελ. 23 κ.ε. και Joulian Barbour, The End of Time, Oxford University Press http://www.platonia.com/books.html .

[9] Για πλήρη παρουσίαση και τεκμηρίωση της εξέλιξης της έννοιας του λόγου βλ. Η Υπόθεση των Λογικών Κβάντων, σελ. 45 κ.ε.

[10] Εξαιτίας της σύνδεσης του λόγου με τον θείο Λόγο, η σχετική θεωρία έχει πρωτίστως θεολογικό χαρακτήρα. Όμως δεν έπαψε ποτέ να υπάρχει και να αναπτύσσεται ο λόγος των φυσικών οντοτήτων, όπως έδειξα στην διατριβή μου. Για αυτόν τον λόγο η ΥΛΚ δεν είναι μια θεολογική υπόθεση αλλά μια τυπικά φυσική-μεταφυσική υπόθεση.

[11] Η Υπόθεση των Λογικών Κβάντων, σελ. 199 κ.ε.

[12] Πρόκειται για σωματίδια του μικρόκοσμου, όταν αυτά βρίσκονται στην λεγόμενη κβαντική κατάσταση. Περισσότερα Η Υπόθεση των Λογικών Κβάντων, σελ. 123 κ.ε.

[13] Ο.π. σελ. 119.

[14] Lee Smolin, Τρεις Δρόμοι προς την Κβαντική Βαρύτητα, Κάτοπτρο 2002, σελ.241. και Η Υπόθεση των Λογικών Κβάντων, σελ. 237.

[15] Η Υπόθεση… σελ. 231.

Advertisements

Χωρίς σχόλια to “Για το είναι των όντων”

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: