"ΗΝΙΟΧΕΙΝ"
Just another WordPress.com site

Για μια «αναρχική» επιστημολογία της Γεωπολιτικής

Του Γιάννη Ναστούλη

Θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε τα γεωπολιτικά φαινόμενα ως επακόλουθα της δράσης όχι των κυρίαρχων παραγόντων,αλλά όσων εκφεύγουν του οπτικού φάσματος των συνήθων μεθόδων ανάλυσης και ερμηνείας. Μιλούμε για τους groso modo απροσδιόριστους παράγοντες που, όμως, είναι υπαρκτοί και συλλειτουργούντες και οι οποίοι, μπορούν να γίνουν, σε βάθος χρόνου, κυρίαρχοι και προσδιοριστικοί της δράσης/συμπεριφοράς των γεωπολιτικών υποκειμένων.

Πρόκειται για δράση εκτός των κλασσικών πολιτικών χαρτών, έτσι που μια σύγχρονη θεωρία των πολιτικών δυνάμεων θα απαιτούσε ευαίσθητους αισθητήρες που να υπολογίζουν πέρα από τη δεσπόζουσα και την «απαλή δράση» σε όλο το εύρος του γεωγραφικού και κοινωνικού χώρου. Και εννοούμε στην ατομική δράση, στις συλλογικές μορφές ζωής στο σύνολό τους, στις περιθωριακές και «ατοπικές» ενέργειες.

Σε μια τέτοια προοπτική είναι ανάγκη να υιοθετήσουμε μια πολυπρισματική θεώρηση των γεγονότων, μια πλουραλιστική μεθοδολογία η οποία θα ενσωματώνει ακόμη και «αντικανονικές»1 διαδικασίες, που η συνήθης επιστημονική πρακτική έχει εξοβελίσει για χάρη της αποτελεσματικότητας. Μιας αποτελεσματικότητας σχετικής, εφ’ όσον και οι πλέον επικυρωμένες θεωρίες ουδέποτε συμφωνούν με όλα τα γεγονότα του πεδίου εφαρμογής τους, πάντα υπάρχει ένα ποσοστό ασυνέπειας. Σ’ αυτήν ακριβώς την ενδιάμεση γνωσιολογική περιοχή, μεταξύ θεωρίας και επαλήθευσης, ενδημούν εξωφασματικά συμβάντα που κάτω από δεδομένες καταστάσεις διαθλώνται στον καταστατικό χώρο της επιστήμης.

Χρησιμοποιούμε τον όρο απροσδιόριστοι παράγοντες κατ’ ευφημισμόν, διότι, ενώ δεν διέπονται από αιτιοκρατικούς προσδιορισμούς, δεν μπορούν, ωστόσο, να θεωρηθούν και ως μη αιτιώδεις, εφ’ όσον πάντοτε ένα υπόστρωμα κρυμμένων μεταβλητών τις ελέγχει και τις προσδιορίζει. Μιλούμε μάλλον για μια πλοηγό απροσδιοριστία2 ενύπαρκτη στους κόλπους των γεωπολιτικών και όχι μόνο δομών, που στοχεύει στη μείωση της εντροπίας των δομών αυτών από την ασφυκτική λειτουργία του προσδιοριστικού μοντέλου

Με την έννοια αυτή, η ασυμβατότητα των αντικανονικών μεθόδων με τις μεγάλες θεωρίες (grand narratives) της γεωπολιτικής δε δηλώνει επιστημολογική εξέγερση και σε καμιά περίπτωση μεταφυσική ροπή, αλλά έναν λειτουργικό «καιροσκοπισμό», αφού η επίκληση επιστημολογικής καθαρότητας στο υπέρπερίπλοκο πεδίο των γεωπολιτικών φαινομένων είναι ευσεβής πόθος. Σε ένα τόσο ασύμμετρο και εντόνως ενδεχομενικό πλαίσιο η χρήση ad hoc υποθέσεων και προτύπων είναι αδήριτη ανάγκη. Σε μια τέτοια διαδικασία ο ερευνητής δεν επιτρέπεται να δεσμεύεται από καμιά ιδιαίτερη φιλοσοφία, ώστε ανάλογα με την περίπτωση να υιοθετεί οποιαδήποτε διαδικασία της ταιριάζει.3

Το ζήτημα πολυπλοκοποιείται ακόμη περισσότερο στο βαθμό που τα γεωπολιτικά γεγονότα δεν είναι γυμνά γεγονότα, εφ’ όσον ένα ολόκληρο σώμα ερμηνειών, αναλύσεων και κειμένων δημιουργούν ένα αδιάσπαστο συγκρότημα εντός του οποίου, γεωπολιτικοί δρώντες, επιστήμονες, δημοσιογραφούντες κ.λ.π αλληλεπιδρούν και συνδιαμορφώνουν το γεωπολιτικό συμβεβηκός, το οποίο νοείται πάντοτε και μόνο στο πλαίσιο των συμφραζομένων του ή αλλιώς σε ένα πολιτικό «περικείμενο», το οποίο περιλαμβάνει όλα όσα έχουν γραφεί γι αυτό. Έτσι αν, σύμφωνα με αυτά, εστιάσουμε στο λεγόμενο «μακεδονικό», θα δούμε ότι χαρτογραφείται όχι μόνο ως γεωγραφικό όν, αλλά και ως ιστορικό-πολιτισμικό-συνειδησιακό συμβαίνειν.4

Αυτή η συνδιαμόρφωση των γεωπολιτικών οντοτήτων γίνεται περισσότερο διαυγής, αν αποπειραθεί κανείς μια εννοιολόγηση του όρου γεωπολιτική. Σύμφωνα με αυτά είναι λανθασμένη η προσπάθεια ορισμένων να αποδώσουν την πρωτοκαθεδρία, ανάλογα με τη σκοπιά τους, σε έναν εκ των δύο συνθετικών που συναπαρτίζουν την έννοια αυτή. Η πρόταξη του γεωγραφικού-χωρικού παράγοντα θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα γεωγραφικό ντετερμινισμό που ανιχνεύει σε κάθε ανθρώπινη δράση την καθοριστική επίδραση του γήινου ανάγλυφου. Όμως το γήινο ανάγλυφο δε βρίσκεται μόνο αντίκρυ στο υποκείμενο ως αυτόνομη οντολογική κατηγορία, αλλά ως γνωσιολογική σύλληψη του δρώντος υποκειμένου, ως συνειδησιακός όρος και βιωματική αντίστιξη. Από την άλλη η πολιτική έξω από το γεωγραφικό πλαίσιο της πόλεως ή της οιονεί πόλεως είναι αδιανόητη. Μεταξύ των δύο μεταβλητών της έννοιας αναπτύσσεται ένα είδος ισομορφισμού που μας εξαναγκάζει σε μια συγχρονική ματιά και διανοίγει το δρόμο σε έναν καταστατικό πολυδιαστατισμό ιδρυτικά, σε μια ανάγνωση των διεθνών πραγμάτων ως νεφελώματος, μάλλον, γεωπολιτικών/γεωπολιτισμικών σημείων παρά σε μια γνωσιολογική καθαρότητα θετικιστικής εμπνεύσεως.

Μια στέρεα ανάλυση πρέπει να συμπεριλάβει όλα τα στοιχεία που συγκροτούν τον όρο βάθος από μεθοδολογική άποψη5, ο οποίος νοηματοδοτεί αφετηριακά το γεωπολιτικό/στρατηγικό γεγονός, με στόχο την αποφυγή μονοδιάστατων περιγραφών, την άρση της επιρροής των στατικών εικόνων και την υιοθέτηση μιας στρατηγικής της ιστορικής ροής. Η προσέγγιση, λοιπόν, πρέπει να είναι διπλής κατεύθυνσης δηλονότι μια ανάλυση φτωχή σε πολιτισμική-ιστορική εμβάθυνση παράγει φαινόμενα ασύνδετα μεταξύ τους, ενώ μια ανάλυση φτωχή σε γεωγραφική εμβάθυνση επιφέρει επιφανειακές γενικεύσεις, οι οποίες αδυνατούν να συνδυάσουν τη μίκρο και τη μάκρο ανάλυση.

Όσο μάλιστα αυξάνει η πολυπλοκότητα του εκάστοτε ερευνούμενου γεωπολιτικού υποσυστήματος, τόσο απαιτείται μια ομόστοιχη αύξηση της ιδιοπεριπλοκότητας του υποκειμένου/ερευνητή, μέσω της αύξησης του ρεπερτορίου δράσης του, τόσο ώστε να νομιμοποιείται η χρήση ακόμη και χαοτικών ή «αναρχικών» μοντέλων ερμηνείας, ανθεκτικών στη διείσδυση του γεωγραφικού στο πολιτικο-ιστορικό ή του χώρου στο χρόνο και αντιστρόφως. Την αλληλοδιείσδυση υποκειμένου έρευνας και αντικειμένου, «πραγματικού» γεγονότος και κειμενικού, όπως δείξαμε, σε μια αέναη διαδικασία ερμηνείας, διαρκώς, όμως διολισθαίνουσα προς τα όρια του φιλοσοφικού/επιστημολογικού στοχασμού.

Υποσημειώσεις

  1. Paul Fegeraband «Ενάντια στη μέθοδο», σελ. 88.  Ο P. F, αναφέρεται εδώ σε αντιεπαγωγικές μεθόδους.
  2. Γιώργου Βέλτσου «Οι απροσδιόριστοι παράγοντες», σελ. 164
  3. Paul Fegeraband ο.π, σελ. 48
  4. Κώστα Βέργου «Η Γεωπολιτική των Εθνών, σελ.229
  5. Αχμετ Νταβούτογλου «Το στρατηγικό Βάθος» σελ, 29
Advertisements

Χωρίς σχόλια to “Για μια «αναρχική» επιστημολογία της Γεωπολιτικής”

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: